Historia sądownictwa w Cieszynie

 

Sądownictwo na Ziemi Cieszyńskiej sięga XIII stulecia, od nadania Cieszynowi praw miejskich. Lokowany na prawie magdeburskim posiada organy sądownicze. Źródła historyczne odnotowują w roku 1413 pierwszego sędziego ziemskiego Księstwa Cieszyńskiego, Miczkę Jautza z Międzyrzecza. Wraz z rozwojem monarchii stanowej, ukształtowało się na przełomie XV i XVI wieku, typowe dla tej formy ustrojowej sądownictwo. W Cieszynie działał Sąd ziemski, wywodzący się z dawnego sądu książęcego, którego kompetencja rozciągała się na wszystkie sprawy, których stroną pozwaną była szlachta. Sprawy karne należały do właściwości sądu starosty ziemskiego. Dla mieszczan właściwy był sąd rady miejskiej. W 1572 roku prawo Księstwa Cieszyńskiego zostało skodyfikowane w Ordynacji Ziemskiej Księstwa Cieszyńskiego. Ordynacja ta została znowelizowana w 1592r. Sądownictwo stanowe istniało na Śląsku Cieszyńskim aż do połowy XIX w. Wstępujący na tron cesarski Austrii w wyniku ruchów rewolucyjnych 1848r. Franciszek Józef II rozpoczął reformę sądownictwa. Postanowieniem cesarskim 14.VI.1849r. zniesione zostało sądownictwo stanowe. Dalszym rozporządzeniem cesarza z 26.VI.1849r. utworzony został sąd obwodowy (Kreisgericht In Teschen) i sądy powiatowe (Bezirksgerichte) w Cieszynie, Bielsku, Frydku, Skoczowie, Jabłonkowie, Strumieniu, Frysztacie i Boguminie.  Nowo utworzone sądy, na podstawie reskryptu Ministra Sprawiedliwości z 18.VI.1850r. rozpoczęły swą działalność od 1 lipca 1850r. Ta struktura, z wyjątkiem okresu 1855-1868, gdy sądownictwo prowadził w Cieszynie Urząd Powiatowy (Bezirkskamt), dotrwała aż do końca zwierzchności cesarstwa Austro-Węgier nad Śląskiem Cieszyńskim. Sąd w Cieszynie mieścił się początkowo na obecnej ulicy Limanowskiego, później w budynku na rogu Starego Targu i Fredry, a potem w Ratuszu na Rynku. W latach 1902-1905, wybudowany został gmach sądu, służący wymiarowi sprawiedliwości do chwili obecnej. Budynek zbudowany został w stylu klasycyzującym, charakterystycznym dla budownictwa urzędowego Cesarstwa z przełomu wieków. Na jego otwarciu w 1906r. obecny był sam cesarz Franciszek Józef II, który posadził przed budynkiem dąb. Osobą szczególnie zasłużoną dla sądownictwa tym okresie był wieloletni sędzia Emanuel Harbich, który pracował w sądzie cieszyńskim od 1900r. W 1903r. mianowany został Prezydentem Sądu Powiatowego w Cieszynie, którą to funkcję sprawował do końca wojny. Szczególnie aktywny był na polu penitencjarnym, będąc inicjatorem nowych metod pracy z więźniami w więzieniu cieszyńskim.

 

Pierwsza wojna światowa 1914-1918 spowodowała upadek cesarstwa Austro-Węgier. Jego ostatnie dwa miesiące charakteryzował rozpad struktur państwowych, w których miejsce wchodziły tworzące się instytucje państwa polskiego. Przejęcie sądownictwa na Śląsku Cieszyńskim przez odrodzoną Polskę odbyło się bez większych przygotowań i trudności. Prawie cały personel tak sędziowski jak i administracyjny pozostał na miejscu i uznał nową władzę. 8 listopada 1918r. Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego skierowała prośbę do powstałej parę dni wcześniej Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie jako tymczasowego organu ustawodawczego i wykonawczego o przysłanie do Cieszyna delegatów w celu przyjęcia w imieniu władz polskich organów podatkowych i sądowych w Cieszynie. Jako początek sądownictwa polskiego na Śląsku Cieszyńskim przyjmuje się dzień 14 listopada 1918r., kiedy to w odpowiedzi na prośbę Rady Narodowej zjechał do Cieszyna prezydent Wyższego Sądu Krajowego w Krakowie Władysław Wolter i odebrał przyrzeczenie złożone przez sędziów i prokuratorów cieszyńskich. W tym samym miesiącu jako prezes Sądu Apelacyjnego w Krakowie przejął nadzór instancyjny nad Sądem Okręgowym w Cieszynie. Z dniem 9.I.1919r. kierownictwo Sądem Okręgowym w Cieszynie powierzone zostało Feliksowi Bocheńskiemu. Jego to zasługą była organizacja sądownictwa na Ziemi Cieszyńskiej  w burzliwym okresie 1919-1921. Oprócz tego pełnił funkcje rządowe jako reprezentant państwa polskiego w rokowaniach granicznych. Swoją karierę prawnika kończył jako prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach. Do Sądu Okręgowego w Cieszynie należały powiaty sądowe Cieszyn, Bielsko, Frysztat, Skoczów, Jabłonków, Strumień i część powiatu sądowego w Boguminie. Po podziale Śląska Cieszyńskiego na konferencji ambasadorów w Paryżu 18.VII.1920r. w Cieszynie pozostał Sąd Okręgowy, na obszarze którego działały sądy powiatowe w Cieszynie, Bielsku, Skoczowie i Strumieniu. W 1922r. utworzono odrębną apelację śląską, na którą składały się Sąd Okręgowy w Katowicach (jeden z największych w Polsce) i Sąd Okręgowy w Cieszynie (jeden z najmniejszych w Polsce). W 1928r. powstał Sąd Pracy w Bielsku, a w 1929r. sądy powiatowe przekształciły się w sądy grodzkie. Po przejęciu w październiku 1938r. Zaolzia, Sąd Okręgowy w Cieszynie przejął sądy grodzkie w Jabłonkowie, Frysztackie, Bogumienie oraz w Cieszynie zaolziańskim, który to sąd inkorporowany został do Sądu Grodzkiego w Cieszynie. Prezesami Sądu Okręgowego w Cieszynie, w okresie międzywojennym byli:

Feliks Bocheński:            9.I.1919 do 6.VI.1922

Jan Tokarz:                    V.1923 do IX. 1924

Erwin Bukowski:             VII.1925 do II.1927 jako kierownik sądu, a od 1928r. Wiceprezes

Zdzisław Lubomęski:       II.1927 do IV.1931

Adam Brzostyński:          V.1931 do II.1934

Rudolf Karpiniec:            II.1934 do VI.1939

Artur Kleski:                   VI.1939 do IX.1939

 

Z bardziej znanych sędziów Sądu Okręgowego w Cieszynie, oprócz wspomnianych przed chwilą prezesów, należy wymienić Karola Radockiego, Andrzeja Grodyńskiego, późniejszego Prezesa Sądu Apelacyjnego w Katowicach, Karola Błahuta, Pawła Michejdę, Tadeusza Niwińskiego, Karola Kongera, Kazimierza Wacha, Oskara Goldbergera, Gustawa Santariusa, Jana Garbusińskiego i Witolda Hejmowskiego. W 1938r. w Sądzie Okręgowym w Cieszynie pracowało 18 sędziów i 1 asesor oraz 7 prokuratorów Sądu Okręgowego. W Sądzie Grodzkim w Cieszynie - 8 sędziów, w pozostałych sądach grodzkich od 1 do 5.

II wojna światowa i zajęcie Cieszyna przez Niemców oznaczały likwidację sądownictwa polskiego. Większość sędziów uciekła przed najeźdźcą i niektórzy znaleźli pracę w szczątkowym sądownictwie polskim w Generalnej Gubernii. Do 1945r. w Cieszynie działają sądy niemieckie, okręgowy (Landsgericht) i obwodowy (Amtsgericht).

Po wyzwoleniu w maju 1945r. sądownictwo na Ziemi Cieszyńskiej wznowiło swoją działalność w tej samej strukturze jak w okresie międzywojennym. Pierwszym prezesem Sądu Okręgowego w Cieszynie został długoletni sędzia przedwojenny (w służbie od 1926r.) Władysław Gawlas. W 1948r. zlikwidowany został najmniejszy z sądów grodzkich, w Strumieniu. W 1950r. przeprowadzona została reforma organizacji sądownictwa. Dawniej niezależna od podziału administracyjnego struktura sądownicza została mu przypisana. Zlikwidowane zostały sądy grodzkie. W Cieszynie powstał Sąd Powiatowy, podporządkowany organizacyjnie i merytorycznie Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach. W 1976r. w związku z reformą administracyjną kraju, Sąd Powiatowy w Cieszynie, przekształcony został w Sąd Rejonowy, podległy Sądowi Wojewódzkiemu w Bielsku-Białej i stan ten trwa do chwili obecnej.

Prezesami Sądu Powiatowego, a później Rejonowego byli:

Władysław Gawlas:              od 1.I.1951 do 31.I.1966

Kazimierz Mitas:                   od 1.II.1966 do VI.1966

Kazimierz Dzięgielewski:        od 1.VII.1966 do 29.II.1968

Jan Brożek:                          od 1.III.1968 do XII.1977

Jan Kołaczyk:                       od I.1978 do XII.1987

Leon Goliński:                      od XII.1987 do IV.1990

Ewa Nogacka:                      od IV.1990 do III.1993

Andrzej Jacko:                      od kwietnia 1993r. do kwietnia 2001r.

Maria Krzywoń - Majewska:    od kwietnia 2001r. do kwietnia 2009r.

 

Z bardziej znanych sędziów, oprócz wspomnianych wyżej prezesów, należy wymienić: Rudolfa Gawłowskiego - wiceprezesa Sądu Okręgowego, Jana Dolińskiego, Antoniego Stachurę, Tadeusza Bilińskiego, Jana Sokala, Tadeusza Wojnara - wieloletniego wiceprezesa Sądu, Stanisława Sikorę, Romana Szostaka, Wincentego Kotajnego, Marię Baron - pierwszą sędzinę w służbie od V.1953r., Zdzisława Siuda, Stanisława Drobka, Teresę Szewczyk, Ryszarda Brygiera, Julię Gańcza.

Chciałbym wspomnieć o kilku najbardziej znanych pracownikach administracyjnych, takich jak Gabriela Czanderna - sekretarz prezydialny, jeszcze od przed wojny, a po wojnie pracująca do 1964r., Jan Lasicz - również od przed wojny, Roman Morcinek, Franiszek Drobek, Emilia Klusówna, Józef Kozieł, Antoni Ciemała, Michalina Więcek, Józef Pinkas, Julian Goras, Janina Jurys, Emilia Szuścik, Rudolf Chmiel, Małgorzata Pilch, Rudolf Pieczonka, Karol Matula, Wilhelm Macura, Krystyna Trombik, Wanda Janik, Zofia Korzec, Krystyna Matuszyńska, Józef Janik, Anna Walkiewicz, Zofia Kukuczka, Aniela Drapa, Bogusława Stec.

 

Jak widać z kilku, zrobiło się znacznie więcej i można by jeszcze inne osoby wymienić. Nie wspominam osób pracujących w Sądzie aktualnie. Nie od rzeczy będzie powiedzieć parę słów o Państwowym Biurze Notarialnym funkcjonującym w budynku sądowym od 1952r. Jego pierwszym kierownikiem był Jan Kotas, który obowiązki swoje pełnił aż do przejścia na emeryturę we wrześniu 1958r. Po nim stanowisko kierownika objął Rudolf Branny, który zmarł nagle w czasie pracy w lutym 1963r. Kolejnym kierownikiem aż do 1980r. był Franciszek Zachara, a następnie do końca 1981r. - Jan Smolny. Od 1982r. aż do likwidacji PBN z dniem 1.I.1992r. kierownikiem była Halina Klinik. Poza wspomnianymi, jako not ariusze pracowali w PBN-ie Zygmunt Jagła, Jolanta Seidel, Maria Majewska i Adam Grzybowski. Szczególnie zasłużone były dla PBN-u pracownice administracyjne: Emilia Wałach, Krystyna Trombik i Maria Franek.

 

 

 

 

SSR Andrzej Jacko

 

Drukuj informację